kontakt:
Paweł Poręba
tel. 0604 0604 28
napisz do mnie

Nurkowanie NEKTON

Strona główna    Kursy nurkowania   Wiedza nurkowa   Wyjazdy nurkowe   Relacje   Linki
Pływalność
Pływanie
Trym
Kondycja
Trening bezdechowy
Błędy
Sprzęt
Nitroks
"wypadki" T.Strugalskiego
"nitrox" T.Strugalskiego
Rozważania o szkoleniu
Nowoczesne planowanie dekompresji
Rezerwa
Analiza deco on the fly
Planowanie dekompresji metodą NOF:
NOF pełna wersja
NOF dla nurków aEANx
NOF dla nurków technical
Planovani dekomprese z hlavy metodou NOF
Porównanie NOF z RD

Rezerwa

Rezerwa, czyli zapas gazu który powinniśmy sobie zostawić na wszelki wypadek. Ale jaki on powinien być? Można znaleźć wiele pomysłów na to. Niestety większość z nich ma bardzo ograniczone zastosowanie o czym nie pamiętają ich użytkownicy. Poniżej wypiszę charakterystyki tych metod wraz z tymi ograniczeniami.

Najpierw zacznijmy od określenia jakiś warunków, które ta rezerwa powinna spełniać. Po co nam ona jest? Logiczne jest przyjęcie, że rezerwa ma umożliwić bezpieczne wynurzenie zarówno w przypadku normalnie zakończonego nurkowania, jak i w przewidywanych sytuacjach awaryjnych.

Co więcej, rezerwa powinna być określona jako ciśnienie w butli, przy którym trzeba rozpocząć powrót z nurkowania, a nie jako wartość do dalszego przeliczania pod wodą.

Słynne 50 bar

To chyba najpopularniejszy a jednocześnie bardzo bezsensowny system. Znany jest w dwu odmianach, jako proste 50 bar czyli nurek rozpoczyna wynurzanie mając 50 bar na manometrze, oraz "magiczne" 50bar, określone w ten sposób, że nurek ma na powierzchni, po wynurzeniu mieć 50 bar. Piszę "magiczne" gdyż, nie spotkałem się jeszcze, żeby w szkołach nurkowych stosujących tą regułę wymagano od nurków przed nurkowaniem PLANOWANIA ile gazu będzie potrzebne na wynurzenie.

Zacznijmy od pierwszej metody:

Proste 50 bar

Dlaczego ta reguła się nie sprawdza? Pomyślmy logicznie: ma ona obowiązywać zarówno nurka który wchodzi do wody mając na plecach butle 10dm3 (a więc jest to 500dm3 gazu) jak i nurka z twinem 2x12 (czyli 1200dm3 gazu). Ma obowiązywać na nurkowaniu w jeziorze na 3m, na wraku na 20m czy na rafie na 40m. Ma obowiązywać zarówno nurków mających RMV na poziomie 20dm3/min jak i takich którzy zużywają 35dm3/min... po chwili zastanowienia wiadomo, że ta rezerwa nie może być równie dobra w tych wszystkich sytuacjach. Wierzący w jej mądrość nurek mógłby przypuszczać, że może jest to przeciętna rezerwa która będzie wystarczająca we wszystkich wymienionych przypadkach, albo przynajmniej - w przypadkach które są typowe albo takich które nie są ekstremalne. Niestety tak nie jest. Policzmy to sobie:

Zakładamy typową sytuację awaryjną. Pod wodą partner sygnalizuje nam brak powietrza. Podpływamy do niego, podajemy automat, po opanowaniu sytuacji rozpoczynamy wynurzanie. Wynurzamy się z prędkością 10m/min, wykonujemy stosowne przystanki. Ile na to gazu zużyjemy?

Przykład 1

Przyjmijmy sobie nurkowanie w granicach uprawnień OWD. 20m, dwie osoby o niezbyt jak na OWD wygórowanym RMV na poziomie 25dm3/min. Ponieważ sytuacja jest stresowa, przyjmujemy że zużycie gazu będzie 2x większe niż normalnie:

potrzebujemy minuty by opanować sytuacje na dole. Czasem będzie to 10'', czasem minuta, przyjmijmy minutę na wszelki wypadek:
1' x 2 (na stres) x 3 bary x (25dm3/min+25dm3/min)=300dm3

potrzeba 2' na wynurzenie z prędkością 10m/min z 20m do powierzchni (średnia głębokość wynurzenia to 10m czyli 2 bary)

2' x 2 (na stres) x 2 bary x (25dm3/min+25dm3/min)=400dm3

do tego należy wykonać przystanek bezpieczeństwa, 5' na 5m. Zakładam że na przystanku bezpieczeństwa nurkowie się uspokajają:

5' x 1 (na stres) x 1.5 bara x (25dm3/min+25dm3/min)=375dm3

łącznie mamy 1075dm3

Ile to będzie w butli:

10dm3 - 110 bar

12dm3 - 90 bar

15dm3 - 70 bar

twinie 2x12 - 45 bar...

Jak widać, rezerwa 50 bar NIE WYSTARCZY na poprawne wynurzenie z bezdekompresyjnego nurkowania na 20m przy typowych dla takich nurkowań konfiguracjach sprzętu (butla 12-15dm3).

Jeszcze gorzej będzie przy głębszych nurkowaniach. Oto przykład:

Przykład 2

Bezdekompresyjne nurkowanie na 39m. Para nurków o zużyciu 20dm3/min (zużycie typowe na poziomie wyszkolenia uprawniającym do takich nurkowań):

1' x 2(stres) x 5 bar x (20+20 dm3/min) = 400dm3 (opanowanie sytuacji na dole)

2' x 2(stres) x 4 bary x (20+20 dm3/min) = 640dm3 (wynurzenie do pierwszego przystanku na 21m)

1' x 2(stres) x 3.1 bar x (20+20 dm3/min) = 248dm3 (przystanek na 21m)

1' x 2(stres) x 2.8 bar x (20+20 dm3/min) = 224dm3 (przystanek na 18m)

1' x 2(stres) x 2.5 bar x (20+20 dm3/min) = 200dm3 (przystanek na 15m)

1' x 2(stres) x 2.2 bar x (20+20 dm3/min) = 176dm3 (przystanek na 12m)

1' x 2(stres) x 1.9 bar x (20+20 dm3/min) = 152dm3 (przystanek na 9m)

1' x 2(stres) x 1.6 bar x (20+20 dm3/min) = 128dm3 (przystanek na 6m)

2' x 1(stres) x 1.3 bar x (20+20 dm3/min) = 104dm3 (powolne wynurzenie z 6m do powierzchni)

razem 2272dm3

zwróćmy uwagę na to ile to jest w butli:

10dm3 - 230 bar

12dm3 - 190 bar

15dm3 - 150 bar

24dm3 - 95 bar

Jak widać przy takim nurkowaniu 50bar nie jest wystarczającą rezerwą przy nawet relatywnie dużym jak na nurkowanie rekreacyjne zestawie 2x12. Co więcej - widać wyraźnie, że z butlą 10dm3 czy 12dm3 bitą do 200bar takie nurkowanie jest wogóle nierozsądne.

W podanym przykładzie zastosowałem deepstopy wyliczone metodą WKPP. Dla osób które nie stosują deepstopów (co odradzam), odpowiednia rezerwa będzie o 25% mniejsza co nie zmieni jakościowo wniosków z przykładu (w twinie 2x12 rezerwa wyniosłaby 75bar, co i tak przekracza 50bar).

Rezerwa "magiczna" 50 bar po wynurzeniu

Ta rezerwa wymaga obliczenia, ile gazu będzie potrzebne na wynurzenie. Takie wyliczenie jest porównywalnie skomplikowane jak poprawne wyliczenie rezerwy, ale nie daje nam gwarancji że w sytuacji awaryjnej gazu faktycznie wystarczy. Przeliczmy to sobie:

Przykład 1

20m, nurek zużywający 25dm3/min

na wynurzenie potrzebuje:
2' x 2 bar x (25 dm3/min) = 100dm3 (wynurzenie z prędkością 10m/min)

5' x 1.5 bar x (25 dm3/min) = 190dm3 (przystanek bezpieczeństwa 5'/5m)

łącznie jest to 300 dm3, a więc:

w butli

10dm3 - 30 bar

12dm3 - 25 bar

15dm3 - 20 bar

2x12dm3 - 13 bar

czyli łącząc z wymogiem zostawienia 50 bar na powierzchni:

10dm3 - 80 bar

12dm3 - 75 bar

15dm3 - 70 bar

2x12dm3 - 65 bar

przypominam co nam wcześniej wyszło iż potrzeba na sytuację braku powietrza u parntnera:

10dm3 - 110 bar (brakuje 30 bar)

12dm3 - 90 bar (brakuje 15 bar)

15dm3 - 70 bar (pasuje!)

2x12dm3 - 45 bar... (nadmiar 20 bar)

Jak widać, zależnie od wielkości butli raz nam zabraknie gazu, innym razem będziemy mieli jego nadmiar...

Przykład 2

39m, nurek zużywający 20dm3/min

2' x 4 bary x (20 dm3/min) = 160dm3 (wynurzenie do pierwszego przystanku na 21m)

1' x 3.1 bar x (20 dm3/min) = 62dm3 (przystanek na 21m)

1' x 2.8 bar x (20 dm3/min) = 56dm3 (przystanek na 18m)

1' x 2.5 bar x (20 dm3/min) = 50dm3 (przystanek na 15m)

1' x 2.2 bar x (20 dm3/min) = 44dm3 (przystanek na 12m)

1' x 1.9 bar x (20 dm3/min) = 38dm3 (przystanek na 9m)

1' x 1.6 bar x (20 dm3/min) = 32dm3 (przystanek na 6m)

2' x 1.3 bar x (20 dm3/min) = 52dm3 (powolne wynurzenie z 6m do powierzchni)

łącznie 494dm3

czyli:

w butli

10dm3 - 50 bar

12dm3 - 40 bar

15dm3 - 35 bar

2x12dm3 - 20 bar

czyli łącząc z wymogiem zostawienia 50 bar na powierzchni:

10dm3 - 100 bar

12dm3 - 90 bar

15dm3 -  85 bar

2x12dm3 - 70 bar

przypominam co nam wcześniej wyszło iż potrzeba na sytuację braku powietrza u parntnera:

10dm3 - 230 bar (brakuje 130 bar)

12dm3 - 190 bar (brakuje 100 bar)

15dm3 - 150 bar (brakuje 65 bar)

2x12dm3 - 95 bar... (brakuje 25 bar)

 

Jak widać przy głębokim nurkowaniu nawet przy dużym zestawie zabraknie nam gazu na wynurzenie z partnerem... zważywszy skomplikowanie tej metody i mizerny efekt jaki ona przynosi, uznałbym że jest to najgłupszy sposób planowania rezerwy jaki wymyślono.

Reguła 1/3

To reguła która mówi, że na eksplorację potrzebujemy 1/3 gazu, na powrót 1/3 gazu i pozostaje nam 1/3 rezerwy. Reguła została wymyślona przez nurków SAMOTNIE eksplorujących POZIOME jaskinie w zestawach ROZŁĄCZNYCH butli o jednakowej pojemności. W takiej sytuacji, jeśli założymy, że nurek zużył 1/3 zapasu z obu butli na eksplorację, a tam na końcu doszło do awarii jednej butli, to w pozostałej ma tyle gazu ile do tej pory zużył, a więc powinno mu to wystarczyć na powrót do wejścia jaskini.

Dlaczego wyróżniłem tu te słowa?

Wyobraźmy sobie że nurek nie nurkuje samotnie, ale z partnerem. Wtedy naturalnie zakładamy że w razie potrzeby podajemy gaz partnerowi. Ale czy para nurków połączona automatem będzie zużywała tyle samo gazu co spokojny pojedyńczy nurek? Czy tak samo sprawnie będzie wracała do wejścia? Jest to praktycznie niemożliwe. Tacy nurkowie będą sobie przeszkadzać, będą mieć obniżony komfort, a więc ten wyliczony "na styk" dla jednego nurka zapas - ma małe szanse im wystarczyć.

A co z głębokością?

Przykład 1

No cóż, przeliczmy to na typowe nurkowanie na 20m w warunkach otwartej wody:

zanurzamy się w minutę na 20m (pomijalna ilość gazu), potem płyniemy do osiągnięcia 2/3x200bar, czyli 133 bar, następnie wracamy na co - logicznie, zużyjemy 1/3 gazu czyli mamy 66bar... i rozpoczynamy wynurzenie, które tym razem nie będzie trwało minutę, ale 7 minut gdyż trzeba zrobić stosowne przystanki. Zużyjemy na to:

2' x 2bary x 20dm3/min = 80dm3

5' x 1.5 bara x 20dm3/min = 150dm3

łącznie 230dm3, czyli w butli (zakładam typowe pojemności butli używane przez nurków jaskiniowych używających zestawów butli rozdzielonych):

4dm3 - 60 bar

7m3 - 35 bar

10dm3 - 25 bar

12dm3 - 20 bar

Jak widać, taka rezerwa z górką wystarczy na wynurzenie samotnego nurka z 20m przy założeniu że padła mu jedna z dwóch butli.

A co jeśli mamy do czynienia z parą nurków? Wymagane rezerwy już powyżej wyliczyłem, przypominam:
 

10dm3 - 110 bar (brakuje 45 bar)

12dm3 - 90 bar (brakuje 25 bar)

15dm3 - 70 bar (brakuje 5 bar, w granicach błędu)

twinie 2x12 - 45 bar (nadmiar 20 bar)

 

Znów mamy sytuację w której rezerwa wynikająca z reguły 1/3 nijak się nie ma do rzeczywiście potrzebnej. Przy małych butlach jest za mała, przy dużych - za duża...

Przykład 2

Nurkowanie na 39m, nurek zużywający 20dm3/min, otwarta woda:

Zanurza się szybko, w ciągu 1min na co zużywa niewielką ilość gazu. Następnie płynie do osiągnięcia 133 bar, zawraca, a więc w momencie wynurzenia ma 66bar w butli...

wynurzając się zużywa:

2' x 4 bary x (20 dm3/min) = 160dm3 (wynurzenie do pierwszego przystanku na 21m)

1' x 3.1 bar x (20 dm3/min) = 62dm3 (przystanek na 21m)

1' x 2.8 bar x (20 dm3/min) = 56dm3 (przystanek na 18m)

1' x 2.5 bar x (20 dm3/min) = 50dm3 (przystanek na 15m)

1' x 2.2 bar x (20 dm3/min) = 44dm3 (przystanek na 12m)

1' x 1.9 bar x (20 dm3/min) = 38dm3 (przystanek na 9m)

1' x 1.6 bar x (20 dm3/min) = 32dm3 (przystanek na 6m)

2' x 1.3 bar x (20 dm3/min) = 52dm3 (powolne wynurzenie z 6m do powierzchni)

łącznie 494dm3

czyli:

4dm3 - 125 bar

7m3 - 70 bar

10dm3 - 50 bar

12dm3 - 40 bar

 

Jak widać, przy małych butlach rezerwa na poziomie 66 bar dla nurka który utraci jedną z butli z gazem okaże się niewystarczająca, przy większych butlach - będzie nadmiar gazu.

Przypominam, że w nurkowaniu partnerskim odpowiednie rezerwy wyszły:

10dm3 - 230 bar (brakuje 165 bar)

12dm3 - 190 bar (brakuje 125 bar)

15dm3 - 150 bar (brakuje 85 bar)

24dm3 - 95 bar (brakuje 20 bar)

a więc reguła 1/3 nie zapewni właściwej rezerwy w przypadku partnerskiego nurkowania na 39m nawet jeśli używamy twina 2x12dm3!

 

Jak widać, użycie reguły 1/3 w większości nurkowań jest nieuzasadnione i NIEBEZPIECZNE!

 

Reguła 1/5

Jest to reguła stosowana w nurkowaniu partnerskim w przestrzeniach zamkniętych i w poziomie. Zakłada ona, że podczas powrotu z partnerem który korzysta z naszego gazu zużywamy 2x więcej gazu niż normalnie. Nie będę przedstawiał rachunków które by pokazały, że ta reguła nie nadaje się do planowania nurkowań w głąb, gdyż nikt chyba jej do takich nurkowań nie stosuje.

Reguła 1/2

Czyli wyliczamy ile potrzeba gazu dla nas a następnie bierzemy dwa razy więcej, zakładając, że  będziemy się tym gazem dzielić z partnerem. Niektórzy używają tej reguły do planowania rezerwy gazów dekompresyjnych. Przy takim planowaniu musimy się zastanowić:

- co będzie jeśli sytuacja awaryjna będzie związana z utratą partnera?
Wydawać by się mogło, że jest to jest to założenie drugiej awarii (pierwsza - utrata gazów dekompresyjnych, druga - utrata partnera). Jednak znamy przykłady takich właśnie sytuacji. Otóż jedną z możliwości prowokujących taką awarię jest penetracja wnętrza wraku. Nurek zostawia butle stage na zewnątrz, partner zostaje na zewnątrz na asekuracji. We wnętrzu wraku dochodzi do problemu (np zgubienia) i wyjścia nurka w innym miejscu. Nurek zmuszony jest wynurzać się bez gazu i bez partnera.

Podobnie będzie gdy zespół nurków wejdzie do wnętrza wraku zostawiwszy przy wejściu butle z gazem dekompresyjnym. W razie problemu i wyjścia w innym miejscu, cały zespół jest pozbawiony tych gazów i całą rezerwę szlag trafia.

- jak właściwie korzystać z takiej rezerwy?

No właśnie. Na butlach z gazami deco praktycznie nikt nie używa automatów z oktopusem. Mamy do dyspozycji jeden ustnik. Wymieniamy się nim z partnerem? Przez np. godzinę dekompresji? Trochę niewygodne...

Dlatego ja nie jestem zwolennikiem takiego sposobu planowania rezerwy gazów dekompresyjnych.

Oczywiście taka rezerwa będzie nieadekwatna w stosunku do gazu plecowego, gdyż ma się nijak do potrzeb.

Żelazna rezerwa, Rock Bottom

Zasada jest prosta: OBLICZAMY ile gazu będzie nam potrzebne na wynurzenie w typowych sytuacjach awaryjnych. Wybieramy najgorszą z rozważanych sytuacji i ją przyjmujemy jako rezerwę oznaczającą WARUNEK ZAKOŃCZENIA NURKOWANIA albo PUNKT POWROTU. Zakładamy, że wynurzenie będzie w pełni poprawne, będzie obejmowało wszystkie przystanki itd. (Jeśli coś przy wynurzaniu się nie uda, będzie można pominąć pewne przystanki, co daje dodatkowy margines bezpieczeństwa). Czyli robimy np. takie wyliczenie jak na początku przedstawiłem dla sytuacji braku powietrza u partnera. Oczywiście sytuacja braku powietrza nie wyczerpuje palety możliwych sytuacji awaryjnych. Zobaczmy co będzie np. w takiej sytuacji:

nurkowanie na 20m. Planowany czas 35 minut (a więc nurkowanie bezdekompresyjne). RMV nurka 20dm3/min.

W 35 minucie nurek zaplątał się w sieci. Zużył 5 minut na wycięcie się z nich. Podczas wycinania zużywał 2x więcej gazu niż zwykle. Potem wykonał poprawne wynurzenie uwzględniając fakt przekroczenia limitu bezdekompresyjnego:

5' x 3 bar x 2 (stres) x 20 dm3/min = 600 dm3 (wycinanie)

2' x 2 bar x 20 dm3/min = 80 dm3 (wynurzenie z prędkością 10m/min)

2' x 1.9 bar x 20 dm3/min = 76 dm3 (przystanek dekompresyjny na 9m)

3' x 1.6 bar x 20dm3/min = 96 dm3 (przystanek dekompresyjny na 6m)

5' x 1.5 bar x 20dm3/min =150 dm3 (przystanek bezpieczeństwa na 5m)

razem 1000dm3

czyli

100 bar w butli 10dm3

i 70 bar w butli 15dm3

Ponieważ tak wyliczona rezerwa w butli 10dm3 jest MNIEJSZA od tej wyliczonej na sytuację braku powietrza u partnera, wybieramy 110bar jako żelazną rezerwę w butli 10dm3.

(w przypadku butli 15dm3 różnica mieści się w błędzie wynikającym z zaokrąglenia).

Uwaga!

Jeśli w wyniku wyliczenia wszystkich sytuacji awaryjnych które nam się wydadzą prawdopodobne wyjdzie nam rezerwa mniejsza niż 50 bar, należy przyjąć 50 bar na wypadek ujawnienia się niedostatków naszej wyobraźni!

Uwaga!

Licząc rezerwę dobrze jest przyjąć margines 10 bar jako wartość której użycie jest problematyczne, zarówno ze względu na zasadę działania automatu oddechowego jak i dokładność manometrów. Wtedy doliczamy te 10 bar do wszelkich wyliczonych rezerw.

Uwaga!

Jeśli rozważamy różne sytuacje awaryjne, to niektórzy mają ochotę je łączyć ze sobą. Oczywiście tak byłoby bezpiecznie, ale zaraz doszlibyśmy do absurdu i stwierdzenia że żadne nurkowanie nie jest możliwe. Sytuacje awaryjne łączymy tylko wtedy, gdy uważamy, że nie są one od siebie niezależne.

Wniosek 1

Zwróćmy uwagę, co będzie jeśli osoby nurkujące ze sobą będą miały RÓŻNE zużycie gazu. Żelazna rezerwa dla nich będzie identyczna co do wartości (przy założeniu że obie mają takie same butle).

Wniosek 2

Zwróćmy uwagę, że jeśli ktoś bierze mniejszą butlę niż reszta, wychodząc z założenia, że jego zużycie jest znacznie mniejsze niż partnerów, może nie mieć wystarczającego zapasu gazu żeby im pomóc w potrzebie!

 

Jak można ocenić tą metodę? Jest skomplikowana obliczeniowo w porównaniu z prostym 50 bar albo regułą 1/3 czy 1/5. Daje jednak rzeczywiste wyobrażenie o tym co będzie potrzebne w sytuacji awaryjnej. Uważam, że jest to najlepsza reguła planowania rezerwy w nurkowaniach rekreacyjnych.

Wnioski końcowe

Polecam stosowanie żelaznej rezerwy większości nurkowań. Nic nie stoi na przeszkodzie stosowaniu kombinacji różnych metod. Np. do całości nurkowania wrakowego możemy zastosować metodę żelaznej rezerwy, ale w trakcie penetracji jego wnętrza którąś z reguł stosowanych w eksploracjach poziomych (np. regułę 1/5).